Çalışma hayatı, işçi ve işveren arasında sürekli ve yoğun hukuki ilişkiler doğuran dinamik bir alandır. Ücret alacakları, kıdem ve ihbar tazminatları, fazla mesai, yıllık izin, işe iade, mobbing, iş kazaları ve meslek hastalıkları gibi pek çok uyuşmazlık, iş hukukunun temel konularını oluşturur. Bu uyuşmazlıkların çözümünde görevli ve yetkili mahkeme ise iş mahkemeleridir.
İş mahkemeleri, iş hukukuna özgü kurallar çerçevesinde, hızlı, adil ve etkin yargılama yapılmasını sağlamak amacıyla kurulmuş uzmanlaşmış mahkemelerdir. Görev ve yetki alanlarının doğru belirlenmesi, davaların usulden reddedilmemesi ve hak kaybı yaşanmaması açısından son derece büyük önem taşır.
Bu yazıda iş mahkemesinin görev alanı, yetkisi, hangi davalara baktığı, yetkili mahkemenin belirlenmesi, yargılama usulü, arabuluculuk zorunluluğu ve uygulamada sık karşılaşılan sorunlar ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.
İş Mahkemesi Nedir?
Tanım
İş mahkemeleri, işçi ile işveren arasındaki bireysel ve bazı toplu iş uyuşmazlıklarını çözmekle görevli, özel görevli mahkemelerdir.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile iş mahkemelerinin görev, yetki ve yargılama usulleri ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
İş Mahkemelerinin Kuruluş Amacı
İş mahkemeleri;
- İşçi haklarının korunması
- İş hukukuna özgü uyuşmazlıkların uzmanlaşmış hakimler tarafından çözümlenmesi
- Yargılamanın hızlandırılması
- Sosyal adaletin sağlanması
amaçlarıyla kurulmuştur.
İş Mahkemesinin Görev Alanı Nedir?
Genel Görev Kuralı
7036 sayılı Kanun’un 5. maddesine göre iş mahkemeleri:
İşçi ile işveren arasında iş sözleşmesinden veya İş Kanunu’ndan doğan uyuşmazlıklara bakmakla görevlidir.
Bu kapsamda iş mahkemelerinin görev alanına giren davalar oldukça geniştir.
İş Mahkemesinin Baktığı Davalar Nelerdir?
İş mahkemeleri başlıca şu dava türlerine bakar:
1. İşçilik Alacakları Davaları
- Kıdem tazminatı
- İhbar tazminatı
- Fazla mesai ücreti
- Ulusal bayram ve genel tatil ücreti
- Hafta tatili ücreti
- Yıllık izin ücreti
- Ücret alacakları
2. İşe İade Davası
Geçersiz nedenle işten çıkarılan işçinin, işe iadesini sağlamak amacıyla açılan davalardır.
3. Tazminat Davaları
- Kötü niyet tazminatı
- Ayrımcılık tazminatı
- Mobbing tazminatı
- Maddi ve manevi tazminat
4. İş Kazası ve Meslek Hastalığından Doğan Davalar
- Maddi tazminat
- Manevi tazminat
- Destekten yoksun kalma tazminatı
5. Sosyal Güvenlik Hukukundan Doğan Davalar
- Hizmet tespiti davaları
- Sigorta başlangıç tespiti
- Emeklilik uyuşmazlıkları
- Prim alacakları
İş Mahkemesinin Görev Alanına Girmeyen Davalar
Bazı uyuşmazlıklar, iş ilişkisiyle bağlantılı olsa dahi iş mahkemesinin görev alanına girmez.
Bunlara örnek olarak:
- Ticari nitelikli sözleşmeler
- Vekalet sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar
- Ortaklık ilişkileri
- Şirket yöneticilerinin hizmet ilişkisi dışındaki talepleri
gösterilebilir.
İş Mahkemesinin Yetkisi Nedir?
Yetki Kavramı
Yetki, davanın hangi yer mahkemesinde açılacağını belirler. İş mahkemelerinde yetki kuralları, işçinin korunması ilkesi gereği işçi lehine geniş yorumlanır.
Genel Yetki Kuralı
İş mahkemelerinde genel yetkili mahkeme:
Davalı gerçek veya tüzel kişinin yerleşim yeri mahkemesidir.
Özel Yetki Kuralları
İş mahkemelerinde ayrıca şu mahkemeler de yetkilidir:
- İşin yapıldığı yer mahkemesi
- İşçinin fiilen çalıştığı işyeri mahkemesi
- İş kazasının meydana geldiği yer mahkemesi
Bu düzenleme sayesinde işçi, kendi bulunduğu yerde dava açma imkânına sahiptir.
Yetki Sözleşmesi Yapılabilir mi?
İş hukukunda yetki sözleşmesi kural olarak geçersizdir. Bunun nedeni, işçinin ekonomik olarak zayıf konumda olması ve korunma ihtiyacıdır.
Ancak bazı istisnai hallerde:
- Yabancılık unsuru taşıyan sözleşmeler
- Uluslararası iş sözleşmeleri
bakımından yetki sözleşmesi yapılabilmektedir.
İş Mahkemelerinde Arabuluculuk Zorunluluğu
Zorunlu Arabuluculuk Nedir?
7036 sayılı Kanun gereğince iş mahkemelerinde dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk süreci işletilmelidir.
Hangi Davalarda Arabuluculuk Zorunludur?
Zorunlu arabuluculuk kapsamına giren davalar:
- İşçilik alacakları
- Tazminat davaları
- İşe iade davaları
Arabuluculuk Şartı Yerine Getirilmezse Ne Olur?
Arabuluculuğa başvurulmadan açılan davalar usulden reddedilir.
Bu nedenle dava açmadan önce mutlaka arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekir.
İş Mahkemelerinde Yargılama Usulü
Basit Yargılama Usulü
İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır. Bu usul sayesinde:
- Dava daha kısa sürede sonuçlanır
- Deliller hızlı toplanır
- Yargılama ekonomik ve pratik hale gelir
Delil Serbestisi İlkesi
İş mahkemelerinde delil değerlendirmesi geniştir. Başlıca deliller:
- Tanık beyanları
- Bordrolar
- SGK kayıtları
- Kamera görüntüleri
- Yazışmalar
İspat Yükü İş Mahkemelerinde Nasıl Dağıtılır?
İş hukukunda işçi lehine ispat kolaylığı ilkesi uygulanır.
İşçinin İspat Yükü
İşçi;
- Çalıştığını
- Ücret alacağını
- Fazla mesai yaptığını
ispatlamakla yükümlüdür.
İşverenin İspat Yükü
İşveren ise:
- Ücretin ödendiğini
- İzin kullandırıldığını
- Fazla mesai yaptırılmadığını
ispat etmek zorundadır.
İş Mahkemesi Kararlarının Sonuçları
İş mahkemesi kararları:
- Kesinleştiğinde icra edilebilir
- İşe iade kararlarında işçinin işe başlatılması zorunludur
- Tazminat ve alacak kararları doğrudan icraya konulabilir
Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
İş mahkemelerinde en sık yapılan hatalar şunlardır:
- Arabuluculuğa başvurmadan dava açmak
- Yanlış mahkemede dava açmak
- Eksik delil sunmak
- Süreleri kaçırmak
Bu hatalar ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir.
Sonuç
İş mahkemeleri, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde kilit role sahip uzmanlaşmış mahkemelerdir. Görev ve yetki kurallarının doğru belirlenmesi, davanın sağlıklı yürütülmesi ve hak kayıplarının önlenmesi açısından hayati öneme sahiptir.
Özellikle zorunlu arabuluculuk süreci, yetkili mahkemenin doğru tespiti ve delillerin eksiksiz sunulması, iş mahkemelerinde başarıya ulaşmanın temel unsurlarını oluşturur.
Bu nedenle iş hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda uzman hukuki destek alınması, sürecin sağlıklı ilerlemesini sağlar ve hak kayıplarının önüne geçer.
Bir yanıt yazın